Archeoloog Wim Tiri zit in ons onroerenderfgoeddepot tussen de scherven. In de reeks ‘Ondergrondse geheimen’ deelt hij zijn grote en kleine ontdekkingen.
In Ondergrondse Geheimen gaan we op zoek naar antwoorden op vondsten die we gedaan hebben bij ons archeologisch onderzoek. Deze kunnen zeer oud zijn of net relatief recent, zolang het verhaal dat er aan vasthangd maar boeiend is. Zo vonden we bij het archeologisch onderzoek op de site Jacobsmarkt een flesje Urodonal. Dit is een historisch geneesmiddel dat aan het begin van de 20ste eeuw wereldwijde bekendheid verwierf. Het was een bruisend zout (granulaat) dat men in water moest oplossen en werd voorgesteld als een wondermiddel tegen aandoeningen die verband hielden met urinezuur, zoals reuma, jicht en nierstenen.
Urodonal werd rond 1900 ontwikkeld door de Franse apotheker Jean-Louis Chatelain. De productie vond plaats in de Établissements Chatelain, een farmaceutisch bedrijf dat gespecialiseerd was in populaire parafarmaceutische middelen, gevestigd in het centrum van Parijs aan de Rue de Valenciennes 2 en 2bis. Parafarmaceutische middelen (of parafarmacie) zijn producten die tussen gewone verzorgingsproducten en echte geneesmiddelen in zitten, middelen die je bij de apotheker kan kopen maar waarvoor je geen doktersvoorschrift nodig hebt. Hoewel deze producten in de medische wereld van vandaag als supplementen worden gezien, waren deze ten tijde van Chatelain bijzonder populair bij de burgerij die leed aan de zogenaamde ‘ziekten van de welvaart’ (zoals jicht door te rijk eten).
Chatelain was een ‘pharmacien de 1ère classe’, een titel die destijds in Frankrijk werd gegeven aan apothekers met de hoogste academische graad. Hij bracht Urodonal op de markt in een tijd waarin urinezuur-diathese (het idee dat een teveel aan urinezuur de oorzaak was van bijna alle ouderdomskwalen) een populaire medische theorie was. Chatelain speelde hier handig op in met agressieve en visuele marketing. Hij was dus een pionier omdat hij begreep dat mensen bereid waren veel geld uit te geven aan producten die niet direct een acute ziekte genazen, maar die hen hielpen zich zuiverder of vitaler te voelen. Urodonal lag zo aan de basis van de moderne detox-kuren en supplementen. Ze werden verkocht met de belofte van een betere levenskwaliteit, wat precies de kern is van de parafarmaceutische industrie.
Urodonal stond bekend om zijn iconische advertenties. Deze bevatten vaak tekeningen van mensen met een doorzichtig lichaam waarin je de verstoppingen kon zien, of afbeeldingen van mensen die letterlijk schoongespoeld werden. De slogan was vaak dat Urodonal “het lichaam reinigt door urinezuur op te lossen”.
Toen de medische wetenschap in de loop van de 20ste eeuw strenger werd gereguleerd, bleek dat de werking van Urodonal zwaar overdreven was. Het kon jicht niet genezen en was zeker geen wondermiddel voor hart- en vaatziekten. Tegen de jaren ’50 en ’60 verdween het bij ons langzaam uit de schappen. Maar het zal je niet verbazen dat het in sommige landen (zoals Pakistan) nog steeds onder exact dezelfde naam verkocht als bruisend granulaat. De verpakking lijkt zelfs nog een beetje op de klassieke stijl. De moderne samenstelling bevat vaak Hexamine (Methenamine – Dit is nog steeds een erkend antisepticum voor de urinewegen en wordt gebruikt om terugkerende blaasontstekingen te voorkomen), Piperazine (Ten tijde van Chatelain dacht men dat dit urinezuur oploste, het is echter vooral effectief is als middel tegen worminfecties) en Lithiumcarbonaat (Dit is tegenwoordig een populair maar omstreden supplement in de parafarmacie waar het wordt aangeprezen voor “emotioneel welzijn” en hersengezondheid.
Info bij de afbeeldingen:
- Afb. 1: Advertentie voor Urodonal (Privécollectie)
- Afb. 2 en 3: Rechthoekige medicijnfles met afgeronde schouder, cilindrische hals met onderaan ribbel en korte verdikte cilindrische lip. In reliëfletters op de zijkant ‘ETACH URODONAL ETACH’. Vormgeperst bruin glas. H. 15.4 cm, diam. rand 3 cm, basis 6,0 x 3,1 cm. Frankrijk, 1ste helft 20ste eeuw. (Depot Erfgoed Noorderkempen, opgraving Jacobsmarkt, context S015 – stadsafval – contextdatering rond 1928, depotnr. 2009_073_2056)
- Afb. 4: Fles en verpakking van Urodonal. (Privécollectie)
- Afb. 5: Advertentie voor Urodonal, 1918. (Uit: L’Illustration nr. 3909, 2 februari 1918)
- Afb. 6: Advertentie voor Urodonal, 1919. (Flickr.com)
