Ondergrondse geheimen: De schat van Turnhout

Archeoloog Wim Tiri zit in ons onroerenderfgoeddepot tussen de scherven. In de reeks ‘Ondergrondse geheimen’ deelt hij zijn grote en kleine ontdekkingen.

‘Den 16 Juni 1891, ontdekte een metser, Joseph-Willem Veulemans, ten huize van den heer Florent Biermans, koopman, Groote Markt, Nr 5, te Turnhout, op ongeveer 30 centimeters diepte in den grond, een steenen pot, inhoudende zes-en-zeventig goudstukken, welke aldaar in de laatste jaren der XVIe eeuw – wij gissen door een Italiaan die de Spaansche legers volgde — moet zijn bedolven’

Met deze intro begint Constant Antoine Serrure (1835-1898) in het tijdschrift ‘Kempisch Museum’ uit 1891 een bijdrage over een uitzonderlijke muntvondst. Ruim 135 jaar later maken deze munten symbolisch een onderdeel uit van de queeste ‘Wat is de schat van Turnhout’ waarbij kinderen op spelenderwijze op zoek gaan naar de waarde van archeologische artefacten. Deze queeste wordt officieel gelanceerd op het einde van deze maand. Daarom gaan we met ondergrondse geheimen op zoek naar de herkomst van deze schat en de geschiedenis van het pand waar de munten zijn gevonden.

Woning ‘Groote Markt Nr. 5‘ staat aan de zuidzijde van de Grote Markt nu wat weggestopt achter wat bomen en is nu een sushi-restaurant. Deze woonst was ooit eigendom van Joannes Biermans en Catherine Schoeters. In 1852 hadden zij in de Begijnenstraat te Turnhout een winkel in ‘spaerstoven en cuisinières’ en ‘yzeren keukengerief’. Rond 1860 verhuizen ze de winkel naar de Grote Markt voor de verkoop van ‘Lakens, Duffels, Castor, Maskowa, élastieke Broekstoffen, enz.’. Stelselmatig breiden zij hun assortiment uit, zoals blijkt uit een advertentie uit 1864 waar naast zomerstoffen ‘Zoowel voor den verkoop myner Ellegoederen als voor den verkoop van Tabak, Snuif, Roltabak en zoo voorts’. Ter info, ellegoederen zijn stoffen aan de lopende meter. Onderaan de advertenties staat steeds vermeld ‘BIERMANS-SCHOETERS – in ’t Bruin Peerd, op de Markt te Turnhout’. Enkele jaren later worden in de winkel ook ‘alle soorten van fijne lilkeuren tot leege prijzen’ verkocht.

Vermoedelijk is de winkel na het overlijden van Catharina Schoeters begin 1891 overgaan naar Florent(ius) Biermans en Maria Poupaert. Het is Florent die op 15 mei 1891 vroeg om ‘de toelating om aan den voorgevel van zijn huis op de groote markt n° 5, de veranderingen te doen’. Het is bij graafwerken tijdens de verbouwing dat de pot met 76 goudstukken werd gevonden. Op Zaterdag 13 februari 1892 wordt de winkel – nog steeds vermeld als ‘Biermans-Schoeters’ – heropend. In de advertentie wordt vanaf nu ook het uithangbord ‘in het bruin peerd’ mee opgenomen. Vier jaar later, in een advertentie van 22 februari 1896 is er de trotse vermelding dat ‘de ondergeteekende bericht dat hij bij zijne oude zaken, nog den Handel in Ellegoederen heeft overgenomen van Mad. Wed. JANSSENS-HERCULEYNS, den langgekenden winkel De Klok, te Turnhout’. De verkoop van rookwaren en likeuren is stopgezet en de winkel legt zich uitsluitend toe op de verkoop van stoffen. Onder het uithangbord met het paard wordt nu wel een gouden klok gehangen.  De laatste advertentie met reclame voor ‘alle laatste nieuwigheden voor communiekanten’ is terug te vinden in het Aankondigingsblad van 14 maart 1914. Florent Biermans was ondertussen overleden. Na de Eerste Wereldoorlog zijn de advertenties beperkt tot drie lijnen: ‘In het bruin paard – Groote Markt 5, Turnhout – Magazijnen van ellegoederen. Kostuums op maat’. De laatste advertentie voor de stoffenwinkel dateert van 21 maart 1928.

Begin jaren ’30 zijn er in de kranten enkel nog maar verwijzingen naar café ‘Het Bruin Paard’. Lang heeft deze zaak niet bestaan. Via een aankondiging in het Aankondigingsblad van 24 januari 1942 liet studie van Notaris Boone immers weten dat er een ‘Openbare verkooping van den welgekenden eigendom Het Bruin Paard Groote Markt 5, Turnhout’ zal plaatsvinden, wat wijst op een stopzetting.

Een kleine genealogische noot:

Joannes Baptista Biermans (Lichtaart, 1820 – Turnhout, 1872) en Catharine Adrienne Schoeters (Turnhout, 1814-1891) huwden in Turnhout op 05 juli 1843 en kregen vijf kinderen:

1. Joanna Henrica Constantia (Turnhout, 1844-1918)
2. Edmundus Josephus Maria (Turnhout, 1846-1879)
3. Leonardus Josephus (Leonard Biermans) (Turnhout, 1851-1896), gehuwd met Maria Theresia Leonia Poupaert (Turnhout, 1857 – Brussel, 1919)
4. Franciscus Florentinus (Florent Biermans) (Turnhout, 1852 – 1912), gehuwd met Maria Regina Poupaert (Turnhout, 1862-1931).  Maria Regina Poupaert is een zuster van Theresia Leonia Poupaert (echtg. Leonard Biermans)
5. Maria Catharina Paulina (Turnhout, 1855)

Leonardus Biermans werkte tussen 1871 en 1874 als bediende voor de firma Brepols. In december 1874 vroeg Biermans toelating aan de stad en de provincie om een fabriek te bouwen op de voormalige Viane-akkers en lag zo aan de basis van drukkerij Leonard Biermans NV. Zijn vrouw Maria Theresia Poupaert was de dochter van Carolus Poupaert, directeur bij drukkerij Van Genechten.

De schat van Turnhout

Over de juiste vondstomstandigheden van de muntschat is weinig tot niets geweten. Enkel is er de vermelding uit 1891 dat ‘op ongeveer 30 centimeters diepte in den grond, een steenen pot’  is gevonden. Hierin zaten 76 goudstukken, gemunt tussen 1543 en het laatste kwart van de 16de eeuw. Omdat 63 munten uitheems waren, dacht men ten tijde van de vondst dat de pot begraven was door een Italiaanse huurling van het Staatse leger. Vermoedelijk gaat het eerder om de spaarpot van een rijke Turnhoutse koopman die deze vreemde munten had verdiend door de handel in laken of linnen. In die tijd bepaalde het gewicht de waarde van het geld, niet de herkomst. De schat werd verdeeld tussen de vinder en de eigenaar van het pand. In 2005 werden 56 munten te koop aangeboden bij veilinghuis Elsen te Brussel. Met de steun van de Vrienden van het Taxandriamuseum slaagde de stad Turnhout er toen in 32 munten te verwerven voor het Taxandriamuseum.

“Wie de munten begroef is niet duidelijk. Er zijn verhalen dat het door een soldaat gebeurde die in de slag op de Tielenheide om het leven kwam. Toch lijkt dit onwaarschijnlijk. Het zou eerder van een koopman zijn, die zijn spaargeld onder de grond verstopte. In een tijd zonder brandkasten was dit een normale manier om waardevolle spullen en bezittingen te verstoppen.”

Dat is niet de enige muntschat die op de Grote Markt werd aangetroffen. In september 1956 werd bij de verbreding van het Papenstraatje een deel van het huis op de hoek van de Markt afgebroken en verbouwd. Het pand was in bezit van Brepols. Bij het graven van de funderingssleuf vonden de metsers in een kuiltje onder een tweede vloerniveau 87 zilveren munten, voor het merendeel Philipsdaalders die tussen 1557 en 1596 te dateren zijn en een regionale herkomst hebben. Het merendeel dateert uit de jaren 1590, waarvan tien uit 1596. Vermoedelijk zijn beide muntschatten rond 24 januari 1597 aan de grond toevertrouwd, toen de Staatse troepen onder leiding van prins Maurits Turnhout binnenvielen en de Spaanse bezettingsleger op de Tielenheide een zware nederlaag toebrachten.

Info bij de afbeeldingen:

• Afb. 1: Enkele munten uit de schat van 76 16de-eeuwse gouden munten, opgegraven in 1891 aan Grote Markt nr. 5 (nu nr. 51) te Turnhout. Foto: Musea Turnhout
• Afb. 2: ‘Extrakt uit het kadastraal plan der gemeente Turnhout’ (perceelplan van de zuid- en oostkant van Grote Markt, Otterstraat en Herentalsstraat) met in het fel rood gekleurd woning ‘In het bruin paard’, Grote Markt 5. (Stadsarchief Turnhout, inv.nr. KADASTER_38).
• Afb. 3: Advertentie uit het Aankondingsblad, 10 janauri 1852, p. 1. (Stadsarchief Turnhout)
• Afb. 4: Advertentie uit De Kempenaar, 12 september 1863, p. 2. (Stadsarchief Turnhout)
• Afb. 5: Bouwtekening van Florent Biermans, Groote Markt, nr. 5, verandering aan huizing (voorgevel), 11/6/1891. (Stadsarchief Turnhout, inv.nr. BOUW#1569)
• Afb. 6: Advertentie voor ‘openingen der groote nieuwe magazijnen’ uit het Aankondigingsblad, 13 februari 1892, p. 2. (Stadsarchief Turnhout)
• Afb. 7: Uithangbord ‘In het Bruin Paard’, vermoedelijk uit 1892. Deze beschilderde zinken plaat hing boven de deur en is ook te zien op verschillende foto’s. (Taxandriamuseum Turnhout, inv.nr. T01240).
• Afb. 8: Advertentie ‘In het bruin paard’ en ‘in de klok’ in het Aankondigingsblad, 14 maart 1903, p. 2 (Stadsarchief Turnhout). Onder het uithangbord boven de deur wordt er nu ook een vergulde houten klok gehangen. Deze klok is net als het uithangbord ook in het Taxandriamuseum terug te vinden is.
• Afb. 9: Foto met zicht in de Otterstraat, gezien vanaf de Grote Markt. Rechts op de foto is het ‘Groot magazijn van ellegoed – huis gesticht in 1852 – Biermans – Schoeters’, voor 1924. (Het Bezemklokje)
• Afb. 10: ‘Turnhout, La Grand Place’, postkaart s.d. (Stadsarchief Turnhout, inv.nr. PRENTBRIEFKAART 15_010)
• Afb. 11: Jan Römer (fotograaf), Hotel Restaurant ‘in t Bruin Paard’, foto 13,9 x 8,8 cm, voor 1942. (Stadsarchief Turnhout, inv.nr. FOTO 05038_01)
• Afb. 12: Openbare verkooping van Het Bruin Paard, in het Aankondigingsblad van 24 januari 1942.
• Afb. 13: ‘De schat van Turnhout’ zoals deze momenteel te bekijken is in het Taxandriamuseum.

De muntschat

“Eene gansche eeuw der geschiedenis van Europa wordt door die goudstukken vertegenwoordigd. Het vroegste, een goudgulden der stad Nordlingen (Beieren), draagt den naam van Keizer Frederik III, oud-grootvader van Keizer Karel; een ander dien van Koning Ferdinand van Aragonië, Karels grootvader van moederszijde; het oudste stuk dat een jaartal (1543) vertoont , is van Keizer Karel, voor Napels.” (Constant Antoine Serrure)

Hieronder volgt een opsomming van de 32 munten welke te zien zijn op de bovenverdieping van het Taxandriamuseum (de tekeningen of foto’s komen uit Vanhoudt of de veilingcatalogus). De volledige lijst met de beschrijving van de 76 munten kan worden nagelezen in het artikel geschreven door Constant Serrure waarvan de link onderaan deze blog meegegeven is.

Munten uit de Nederlanden:

• Gouden reaal, geslagen in Antwerpen onder Filips II (1527 – 1598), zonder de titel van Engeland. Vz: gekroonde buste van Filips naar rechts, omschrift: PHS•D:G•HISP Z REX•DUX•BRAB. Kz: gekroond Spaans-Oostenrijks-Bourgondisch wapen, omgeven door de halsketting van het Gulden Vlies, omschrift: •DOMINVS•MIHI•ADIVTOR handje. Datering: z.j. ca. 1560 – 1577. (5,31 g.) (Serrure 2, Elsen 828, VH atlas I 79, Vanhoudt  261AN & 293AN) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 1)
• Halve gouden reaal, geslagen in Antwerpen onder Filips II (1527 – 1598), zonder de titel van Engeland. Vz: ongekroonde buste van Filips naar rechts, omschrift: •(handje)•DOMINVS•MIHI•ADIVTOR•. Kz: gekroond Spaans-Oostenrijks-Bourgondisch wapen, omschrift: ◦PHS•D:G•HISP Z REX•DUX•BR. Datering: z.j. ca. 1558 – 1573. (3,45 g.) (Serrure 4, Elsen 829, VH atlas I 87 & I 138, Vanhoudt  263AN & 295AN) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 2)
• Bourgondische goudgulden, geslagen in Antwerpen onder Filips II (1527 – 1598). Vz: Sint Andreas staande frontaal, hoofd naar links gewend, waarboven een aureool, het boek der evangeliën in zijn linkerhand terwijl hij met zijn rechterhand een diagonaal stokkenkruis vasthoudt, geflankeerd door het jaartal 15 – 69, omschrift: •handje•DOMINVS•MIHI•ADIVTOR•. Kz: gekroond Spaans-Oostenrijks-Bourgondisch wapen, omschrift: ◦PHS•D:G•HISP Z REX•DUX•BR.  Datering: z.j. ca. 1558 – 1573. (3,45 g.) (Serrure 4, Elsen 829, VH atlas I 87 & I 138, Vanhoudt 263AN & 295AN) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 3)
• Gouden kroon, geslagen in Antwerpen onder Filips II (1527 – 1598). Vz: leliekruis, vuurijzers met vonken en leeuwen afwisselend in de hoeken. Legende eindigt met muntteken, omschrift: PHS:D:G•HISP•Z•REX•DUX•BRA•1580•(zonnetje). Kz: gekroond Spaans-Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild met ter weerszijden een P, omschrift: DOMINVS•MIHI•ADIVTOR (handje). Datering: 1580. (3,41 g.) (Serrure 6, Elsen 831, VH atlas I 285, Vanhoudt 387AN) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 4)
• Halve gouden reaal, geslagen in Brugge onder Filips II (1527 – 1598). Vz: gedrapeerde en gepantserde (?) buste van Filips naar rechts. Muntteken (⚜) van Brugge onder de buste., omschrift: DOMINVS•MIHI•ADIVTOR• – •⚜•. Kz: gekroond Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild, omschrift: PHS•D:G•HISPANIARV•REX•CO•FL. Datering: z.j. ca. 1560 – 1567. (3,48 g.) (Serrure 9, Elsen 832, Vh atlas I 87, Vanhoudt 263BG) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 5)

• Halve gouden reaal, geslagen in Dordrecht onder Filips II (1527 – 1598). Vz: gedrapeerde buste van Filips naar links. Muntteken (❀) van Dordrecht onder de buste., omschrift: DOMINVS•MIHI•ADIVTOR ❀•. Kz: gekroond Spaans-Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild, omschrift: •PHS•D: G•HISP•REX•C•HOL•❀. Datering: z.j. ca. 1562-1567. (3,40 g.) (Serrure 11, Elsen 834, Vh atlas I 84, Vanhoudt 262DO) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 6)
• Gouden reaal, Hertogdom Gelderland, geslagen in Nijmegen onder Filips II (1527 – 1598), met de titel van Engeland. Vz: gekroonde buste van Filips naar rechts, omschrift: PHS•D:G•HISP•ANG•Z•REX•DUX•GELR•. Kz: gekroond Spaans-Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild (variant zonder de adelaars in het wapen van Sicilië), omsloten door de keten van de Orde van het Gulden Vlies, omschrift: DOMINVS•MIC – HI •ADIVTOR(muntteken herkruist kruis). Datering: z.j. ca. 1557-1560. (3,55 g.) (Serrure 12, Elsen 835, Vh atlas I 63, Vanhoudt 251NIJ) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 7)
• Gouden Dukaat, ‘s Heerenberg, geslagen onder Willem IV Van den Bergh (1537 – 1586), Hongaars madonna type (imitatie van de goudguldens van Maximiliaan II en Rudolph van Habsburg). Vz: staande heilige Oswald met harnas, hellebaard en rijksappel, tussen W B (voor Willem – Berg), omschrift:  SANCTUS – O – ◦SWAL•REX. . Kz: de heilige Maagd met Kind boven halve maan met er onder het wapenschildje van ‘s Heerenberg, omschrift: AVR•NOV•CO-MON•IN•DIERE. Datering: z.j. ca. 1546-1578. (3,55 g.) (Serrure 15, Elsen 836, D Purmer Sh04, van der Chijs 18.4) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 8)
• Heerenberg heeft aangemunt tot omstreeks 1578.  De graven Van den Bergh hadden munthuizen op of bij hun kastelen in ’s Heerenberg, Hedel en Stevensweert. De muntslag was gebaseerd op middeleeuwse privileges.

Munten geslagen in Frankrijk:

• ‘Zonnekroon’ (écu d’or au soleil), geslagen in Bourges (Fr.) onder Lodewijk XI (1461-1483). Vz: gekroond Frans wapenschild onder een zon, omschrift: (kroontje) LVDOVICVS: DEI: GRA: FRANCORVM: REX.B, interpunctie twee ringetjes boven elkaar. Kz: een leliekruis met een klaverblad in het midden, omschrift: (kroontje) XPS: VINCIT: XPS: REGNAT: XPS: IMPERAT:B, interpunctie twee ringetjes boven elkaar. Datering: z.j. ca. november 1475. (3,45 g.) (Serrure 17, Elsen 838, J Duplessy 544) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 9)
• Ecu d’or au soleil, scudo d’or del solel (hertogdom Savoye), geslagen in Bourg-en-Bresse onder Emmanuel Philibert (1528-1580). Vz: Gekroond gevierendeeld cartouchewapenschild, met als hartschild het wapen van Savoye, omschrift: •EM•FILIB•D•G•- B -•DVX•SABAVDIE•. Kz: een leliekruis met letters F / E / R / T  in de kwartieren, omschrift: (zon) IN TE•DOMINE•CONFIDO•1578•ED. ED staat voor muntmeester Emmanuel Diano. Datering: 1578. (3,29 g.) (Serrure 38, Elsen 853, J Duplessy feod II, 2849A, MIR 497) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 10)

• Ecu d’or au soleil, scudo d’oro del sole (hertogdom Savoye), geslagen in Bourg-en-Bresse onder Emmanuel Philibert (1528-1580).Vz: gekroond gevierendeeld cartouchewapenschild, met als hartschild het wapen van Savoye, omschrift: •EM•FILIB•D•G•- B -•DVX•SABAVDIE•. Kz: een leliekruis met letters F / E / R / T  in de kwartieren, omschrift: (✠) IN TE•DOMINE•CONFIDO•1579•ED. ED staat voor muntmeester Emmanuel Diano. Datering: 1579. (3,29 g.) (Serrure 38, Elsen 856, J Duplessy feod II, 2849A, MIR 497) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 11)

Munten geslagen in Duitsland:

• Dukaat, geslagen in Simmern onder Paltsgraaf Richard (1521-1598). Vz: graaf rechtstaand in harnas, met zwaard in de rechterhand, omschrift: •RICHA•D•G•C◦ -PA- •RHE•DVX•BA• Kz: sierlijk gevierendeeld wapenschild van Palts en Beieren met ter weerszijde 7 – 9, omschrift: roos MO•NO•AVREA• in cirkel 1/DC(dukaat)•SIMERENSIS. Datering: 1579. (3,49 g.) (Serrure 21, Elsen 840, Friedberg 2051, Noss f# 301) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 12)
• Dukaat (hertogdom Münsterberg-Oels, Silezië), geslagen in Reichenstein (heden ten dage Zloty Stok, Polen) onder hertogen Joachim (1503-1562), Heinrich II (1536-1548), Johann (1509-1565) en Georg (1470-1553). Vz: gevierendeeld wapenschild met als hartschild dat van Münsterberg erboven het jaartal 1551, omschrift: (roos)  IOACH•HEN•IO•GE•D•G•D•MVNSTERB (Volledige tekst: Ioachimes Henricus Iohanes Georgius Dei Gratia Duces Munsterbergensis). Kz: Sint Christoffel, met rechterhand leunend op een knoestige tak, die Christuskind en rijksappel draagt, omschrift: MONE•AVRE – • –  REICHSTEN (volledige tekst: Moneta Aurea Reichteinensis). Datering: 1551. (3,47 g.) (Serrure 27, Elsen 845, Friedberg 3230) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 13)
• Goudgulden (keizerlijke stad Nördlingen), geslagen in Nördlingen (D.) onder Philipp von Weinsberg (1460-1503) op naam van keizer Frederik III van Habsburg (1415-1493). Vz: Heilige Johannes de Doper frontaal met het Lam Gods in zijn armen, tussen zijn benen het wapenschild van de heren van Weinsberg. omschrift: MOnЄT◦nO — nORDLIn. Kz: rijksappel binnen een dubbele driepas met uitstaande hoekpunten, omschrift: ✠ FRIDRICVS◦ROMΛn’◦IMP’. Datering: z.j. ca. 1469-1487. (3,29 g.) (Serrure 28, Elsen 846, Friedberg# 1794, Schulten 2405) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 14)

Munten geslagen in Oostenrijk:

• Dukaat (hertogdom Karinthië), geslagen geslagen in Klagenfurt (AVT.) onder Karel II Francis van Oostenrijk (1540-1590). Vz: Staande hertog frontaal in harnas met scepter en zwaard, omschrift: CAROLVS•DEI•G• – ARCHI•DVX• – • Kz: Gekroond wapenschild van Karinthië, omschrift: AVSTRIÆ•ET•CARINTHIÆ•ZC•74•. Datering: 1574. (3,45 g.) (Serrure 29, Elsen 847, Friedberg# 54) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 15)

• Dukaat, geslagen in Salzburg (AVT.) onder aartsbisschop Michael van Küenenburg (1514-1560). Vz: Bisschoppelijk wapenschild van Salzburg-Küenenburg met bovenaan mijter, staf en scepter, ter weerszijde 15-55, omschrift:  •MICHAEL•D•G•AR•EPS•SALZ•A•S•L. Kz: Heilige Rudbertus staande met zoutvat en kromstaf, omschrift: S•RVDBER – TVS•EPVS. Datering: 1555. (3,52 g.) (Serrure 23, Elsen 842, Friedberg 44 nr 509, Probst 413) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 16)
• Dubbele dukaat, geslagen in Salzburg (AVT.) onder aartsbisschop Johann Jakob Khuen von Belasi-Lichtenberg (ca. 1515 – 1586). Vz: staande heilige Rudbertus, met zoutvat en kromstaf, achter gevierendeeld wapenschild van Salzburg en Khuen von Belasi die S – R (Sanct Rupert) verdelen, omschrift:  IOA•IA•D•G•AR•EPS•SALZ•APO•SE•LE•1570 (Volledige tekst: Iohannes Iacobus Dei Gratia Archiepiscopus Salisburgensis Apostolicae Sedis Legatus). Kz: gekroonde dubbele keizerlijke adelaar, met de titels van keizer Maximiliaan II (1564-1576) eromheen, omschrift: •MAXIMILIA•IIMPE•AVGVS•P•F•DECRE• (Volledige tekst: Maximilianus Imperator Augustus Permissa Fieri Decreto). Datering: 1570. (6,89 g.) (Serrure 24, Elsen 843, Friedberg 45 nr 531, Probst 475) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 17)

Munten geslagen in Roemenië:

• Dukaat, geslagen in Hermannstadt (nu Sibiu, Roemenië) onder keizer Ferdinand I (1526-1564). Vz: gekroonde Madonna gezeten op een halve maan, met kind in haar rechterarm; onderaan Oostenrijks wapenschildje; doorbreekt binnenste parelcirkel, omschrift: FERDINANDI * D – G * R * VNGARIE *:. Kz: staande gekroonde heilige Ladislas met hellebaard in rechterhand, rijksappel in linkerhand dicht tegen het lichaam, snijdt door binnenste parelcirkel, ter weerszijden H en muntteken gekroonde gekruiste zwaarden, omschrift: S * LADISLAVS – REX * 1553. Datering: 1553. (3,55 g.) (Serrure 30, Elsen 848, Friedberg 50, Huszar 898, Markl 1911) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 18)
• Dukaat (Hongarije), geslagen in Kremnitz (Hu) onder keizer Ferdinand I (1526-1564). Vz: gekroonde Madonna gezeten op een halve maan, met kind in haar rechterarm; onderaan Oostenrijks wapenschildje; doorbreekt binnenste parelcirkel, omschrift: FER•D•G•EL•RO•IM – -•S•AV•GE•HV•BO•R. Kz: staande gekroonde heilige Ladislas met hellebaard in rechterhand, rijksappel in linkerhand dicht tegen het lichaam, snijdt door binnenste lijn parelcirkel, ter weerszijden K – B, omschrift: S * LADISLAVS * – *REX * 1564 *. Datering: 1564. (3,53 g.) (Serrure 31, Elsen 849, Huszar 895, Markl 1237, Friedberg 57) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 19)
• Dukaat (Transilvanië), geslagen in Hermannstadt (nu Sibiu, Roemenië) onder Stephan Báthory (1533-1586). Vz: gekroonde Madonna gezeten op een halve maan, met kind in haar rechterarm; onderaan twee gekroonde gekruiste zwaarden; doorbreekt binnenste parelcirkel, omschrift: *PATRONA* – *VNGARIE*. Kz: staande gekroonde heilige Ladislas met hellebaard in rechterhand, rijksappel in linkerhand dicht tegen het lichaam, snijdt door binnenste parelcirkel, ter weerszijden 15 – 73, omschrift: *MON*TRAN – S – IL*S*B*D*S* (Moneta Transylvanica Stephani Bathori De Somlio). Datering: 1573. (3,57 g.) (Serrure 32, Elsen 850, Huszar 65, Friedberg 278) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 20)

Munten geslagen in Italië:

• Scudo d’Oro (RepubliekVenetië), geslagen in Venetië onder Andrea Gritti (1455-1538). Vz: sierlijk bladerkruis, omschrift: + •ANDREAS•GRITI•DVX•VENETIAR• Kz: Wapenschild bovenaan versierd met bladeren en krullen met daarin een gevleugelde leeuw (wapenschild van Venetië), omschrift: + •SANCTVS•MARCVS•VENETVS• Datering: z.j. ca. 1523-1539. (3,33 g.) (Serrure 46, Elsen 860, Friedberg#  1448, Paolucci# 3) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 21)
• Scudo d’oro del sole (Ferrara), geslagen onder Alfonso II d’Este (1533-1597). Vz: gekroond cartouche wapenschild van Este, het schildhoofd is versierd met twee adelaarskoppen, omschrift beginnende op 7 uur: ALFONSVS•II• – FERRAR DVX. Kz: gefileerd kruis versierd met lelies, omschrift: (zon) SEMEL• IN•AETERNΛM. (voor AETERNVM) Datering: z.j. ca. 1576-1581. (3,28 g.) (Serrure 50, Elsen 863, Friedberg# 273, MIR 305-3, CNI 91) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 22)
• Scudo d’oro del sole (Mantua), geslagen onder Guilliellmo Gonzaga (1538-1587).Vz: wapen verdeeld in vier kwartieren met vier adelaars, beladen met een oud Gonzaga-schild, eveneens verdeeld in kwartieren met Boheemse leeuwen en banden, en bekroond door een kleine berg Olympus en een kroon, omschrift: zonnetje GVLI•DVX•MAN•ET•MAR•MONTIS•FER. Kz: allegorische vrouwelijke figuur (godin van de stad Mantua) die naar links kijkt, naar een bebaarde man (allegorie van de rivier de Mincio) die aan haar voeten ligt en in haar rechterhand het relikwie van het Kostbaarste Bloed vasthoudt, omschrift : NICHIL•ISTO•TRISTE•RECE onderaan •MANTVA•. Datering: z.j. ca. 1550-1575. (3,33 g.) (Serrure 51, Elsen 864, MIR 504, CNI 3, Bignotti 5) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 23)
• Scudo d’oro con la croce filettata/stemma Mantova-Gonzaga (Casale Montferrat), geslagen onder Gulielmo Gonzaga (1550-1587). Vz: wapen verdeeld in vier kwartieren met vier adelaars, beladen met een oud Gonzaga-schild, eveneens verdeeld in kwartieren met Boheemse leeuwen en banden, en bekroond door een kleine berg Olympus en een kroon., omschrift: GVLLIEL•DVX•MANT•III•ET•MAR•MONT•FE. Kz: een kruisvormig, gevouwen en geregen kruis, versierd met bladeren aan de uiteinden, met in de kwartieren de letters G / V / G / V, omschrift: (✠) QVI•NON•COLLIGIT•MECVM•DISPERGIT. Datering: 1550-1575. (3,33 g.) (Serrure 52, Elsen 865, CNI 17/18var, MIR 505, Bignotti 9) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 24)
• Scudo d’oro del sole (pauselijke staten), geslagen onder Alessandro Farnese als paus Paulus III (1468-1549). Vz: Pauselijk wapenschild van paus Paulus III onder tiara met linten en gekruiste sleutels, omschrift: •PAVLVS•III•- •PONT•MAX•. Kz: Heilige Paulus met aureool, frontaal staande ten voeten met een geheven zwaard in rechterhand en in de linkerhand het evangelie tegen zijn dij, omschrift: S•PAVLVS•lelie•VA – S – ELECTIONIS muntteken twee gekruiste voorarmen (anderen spreken van twee gekruiste leeuwenpoten). Datering: z.j. ca. 1534-1535. (3,31 g.) (Serrure 55, Elsen 866, A.G. Berman# 905, MIR# 867, Friedberg# 65, CNI 96) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 25)

• Scudo d’oro (Rome, pauselijke staten), geslagen onder Alessandro Farnese als paus Paulus III (1468-1549). Vz: pauselijk wapenschild van paus Paulus III onder tiara met linten en gekruiste sleutels, omschrift: •PAVLVS•III•- •PONT•MAX•. Kz: Heilige Paulus met aureool, frontaal staande ten voeten met een geheven zwaard in rechterhand en in de linkerhand het evangelie in zijn zij, omschrift:  S•PAVLVS•VA – S – ELECTIONIS muntteken twee gekruiste voorarmen (anderen spreken van twee gekruiste leeuwenpoten). Datering: z.j. ca. 1534-1535. (3,28 g.) (Serrure 57, Elsen 868, Friedberg 65, Berman 905, CNI XV 85) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 26)
• Pauselijk dukaat, Ducato col leone (Bologna), geslagen onder Giovanni de’Medici als paus Leo X (1475-1521). Vz: Heilge Petrus met sleutel en evangelie staande tussen twee wapenschilden, links dat van Medici en rechts dat van de stad Bologna, omschrift: S•P•DEB – O – NONIA. Kz: Staande leeuw naar links met bannier in de voorpoten, omschrift: BONONIA – • – DOCET. Datering: 1513-1521. (3,48 g.) (Serrure 61, Elsen 869, Berman 688, Friedberg 338, CNI X, p.72, 24) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 27)
• Zecchino, Ducato con San Martino (republiek Lucca), Vz: gekroonde halfportret van het Heilige Gezicht van Lucca iets naar links kijkend, omschrift: S•VVLTVS – DE•LVCA muntteken muntmeester 17?. Kz: Heilige Martinus zittend te paard naar links die een stuk van zijn mantel afsnijdt met zijn rechterhand en aan een arme aanbiedt, omschrift: S•MA – R – T – I – N – V – S•. Datering: z.j. ca. 1572. (3,47 g.) (Serrure 53, Elsen 870, CNI XI, p. 100, 167,MIR 169, Friedberg 487) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 28)
• Scudo d’oro del sole (republiek Lucca), Vz: Het wapen van Lucca in een cartoucheschild met een schuinbalk met daarop LIBERTAS, bekroond door een zon, omschrift: 15 zonnetje 52 – •CAROLVS•IMPERATOR• (= keizer Karel IV) Kz: gekroonde halfportret van het Heilige Gezicht (van de kathedraal van Heilige Martinus in Lucca) iets naar links kijkend, omschrift : +•S•VVLTVS••••muntmeesterteken 23?•DE•LVCA•. Datering: 1552 (3,34 g.) (Serrure 54, Elsen 871, CNI XI, p. 120, 331, Friedberg 490)De tekst op de voorzijde, CAROLVS IMPERATOR, verwijst naar de gebeurtenis van 1369, wanneer keizer Karel IV de onafhankelijkheid van de Republiek Lucca van Pisa bevestigde in ruil voor een betaling. Deze gebeurtenis wordt herdacht door de band “LIBERTAS”, die ook op het schild te zien is. (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 29)

Munten geslagen in Portugal:

• 500 reais (cruzado), geslagen in Lissabon onder Sebastião I (1554 -1578). Vz: gekroond wapenschild van Portugal, omschrift: + SEBASTIANVS : I : REX : PORTVGA, Kz: kruis van de Orde van Christus, omschrift : ✤ IN:HOC:SIGNO:VINCES. Datering: z.j. na 02/01/1560. (3,80 g.) (Serrure 67, Elsen 876, A Gomes 2007# 57var, Friedberg 41) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 30)

• 500 reais (1 cruzado), geslagen in Lissabon onder Dom Sebastião I (1554 -1578). Vz: gekroond wapenschild van Portugal, omschrift: + SEBASTIANVS : I : REX : PORTVG, Kz: kruis van de Orde van Christus, omschrift: ✤ IN:HOC:SIGNO:VINCES. Datering: z.j. na 02/01/1560. (3,81 g.) (Serrure 70, Elsen 879, A Gomes 2007# 57.3, Friedberg 41)
• 500 reais (cruzado), geslagen in Lissabon onder Sebastião I (1554 -1578). Vz: gekroond wapenschild van Portugal, omschrift: + SEBASTIANVS : I : REX : PORTV, Kz: kruis van de Orde van Christus, omschrift: ✤ IN:HOC:SIGNO:VINCES. Datering: z.j. na 02/01/1560. (3,79 g.) (Serrure 75, Elsen 883, A Gomes 2007# 57.2, Friedberg 41) (Turnhout, Taxandriamuseum, inv.nr. T03508 32)