Archeoloog Wim Tiri zit in ons onroerenderfgoeddepot tussen de scherven. In de reeks ‘Ondergrondse geheimen’ deelt hij zijn grote en kleine ontdekkingen.
Hunyadi János is een wereldberoemd Hongaars mineraalwater dat sinds het midden van de 19de eeuw een prominente rol speelt in de natuurlijke geneeskunde. Als “bitterwater” onderscheidt het zich van regulier drinkwater door een extreem hoge concentratie mineralen. Het water is niet alleen een medisch product, maar ook een symbool van de opkomst van de Hongaarse commercie en marketing in de Belle Époque.
Hongarije staat bekend om zijn rijke thermale traditie, maar naast de warmwaterbronnen voor ontspanning beschikt het land over unieke “bitterwaterbronnen” (keserűvíz). Hunyadi János-water is de bekendste vertegenwoordiger van deze categorie. Het water diende niet als gewone dorstlesser, maar als een medicinaal product dat essentieel was in een tijd waarin de moderne farmacie nog in de kinderschoenen stond.
De geschiedenis van het water begint in 1862 in de vallei van Örsöd, ten zuiden van Boeda (tegenwoordig onderdeel van het XIe district van Boedapest). Volgens de overlevering ontdekte een lokale boer dat zijn paarden weigerden water te drinken uit een specifieke put op zijn land. De reden was de extreem bittere smaak. De textielhandelaar Andreas Saxlehner hoorde van de bijzondere bron en zag onmiddellijk het commerciële potentieel. In 1863 kocht hij het terrein en begon hij de eerste commerciële exploitatie onder de naam van de Hongaarse volksheld Hunyadi János (Johannes Hunyadi). Saxlehner was zijn tijd ver vooruit op het gebied van marketing. Hij exporteerde het water naar alle continenten en maakte van Hunyadi János een van de eerste echte wereldmerken. Tegen het einde van de 19de eeuw werden er miljoenen flessen per jaar verscheept naar steden als New York, Londen en Wenen.
De naamgeving naar de 15de-eeuwse ridder die de Ottomanen versloeg bij Belgrado, gaf het water een heroïsche en betrouwbare connotatie. De iconische glazen flessen met het portret van de ridder werden een symbool van Hongaarse kwaliteit. Het succes van Hunyadi János leidde tot een bloeiende sector in Boedapest. Er ontstond een “bitterwater-oorlog” waarbij concurrenten vergelijkbare namen probeerden te gebruiken, wat leidde tot enkele van de eerste grote rechtszaken over merkrechten in Europa en de VS.
Tijdens de twee wereldoorlogen en de daaropvolgende politieke veranderingen in Hongarije werd de productie genationaliseerd. Hoewel de dominantie op de wereldmarkt afnam door de opkomst van synthetische medicijnen, bleef het water in Centraal-Europa een vaste waarde in de natuurlijke geneeskunde. Vandaag de dag wordt het water nog steeds gebotteld. In Hongarije wordt het nog steeds verkocht in apotheken en reformwinkels (tegenwoordig gebotteld door Medaqua). Het wordt door moderne diëtisten en gastro-enterologen soms nog steeds aangeraden als een mild, natuurlijk alternatief voor chemische laxeermiddelen, vooral omdat het geen afhankelijkheid veroorzaakt bij correct gebruik.
Therapeutische Toepassingen
Het water wordt geclassificeerd als een sulfaat-bitterwater waarbij de therapeutische werking is gebaseerd op de unieke verhouding van twee hoofdbestanddelen: Glauberzout (Natriumsulfaat – werkt vochtaantrekkend in de darmen) en Bitterzout (Magnesiumsulfaat – stimuleert de darmperistaltiek en de galblaas).
De bekendste functie van het water is die van natuurlijk laxeermiddel. In tegenstelling tot veel chemische middelen die de darmwand irriteren, werkt Hunyadi János op basis van osmose. Het trekt vocht aan in de darmen, waardoor de darminhoud zachter wordt en de natuurlijke stoelgang wordt gestimuleerd. Het is een effectieve oplossing voor zowel acute als chronische constipatie.
Ook heeft het water een zogenaamd cholagogisch effect, wat betekent dat het de afvoer van gal uit de galblaas bevordert. Dit helpt niet alleen bij de vertering van vetten, maar ondersteunt ook de lever bij het verwerken van afvalstoffen. Het wordt daarom vaak ingezet bij mensen die last hebben van een “trage” lever of galblaasklachten.
In de klassieke kuuroorden werd Hunyadi János vaak voorgeschreven als onderdeel van een afslankkuur. Omdat het water de passage van voedsel door het spijsverteringskanaal versnelt, krijgt het lichaam minder tijd om overtollige vetten en suikers op te nemen. Daarnaast helpt het bij het verminderen van een opgeblazen gevoel en het afvoeren van overtollig vocht.
Het water wordt ook gebruikt om ontstekingsprocessen in het spijsverteringsstelsel te kalmeren. Door de darmen grondig maar voorzichtig te reinigen, vermindert het de productie van gassen en giftige bijproducten van fermentatie. Dit heeft vaak een gunstig effect op de huid (minder onzuiverheden) en kan helpen bij het verminderen van klachten zoals jicht en aambeien.
Tenslotte wordt het water ook gebruikt als preventieve ‘voorjaarsschoonmaak‘. Door enkele dagen achtereen een kleine hoeveelheid te drinken, wordt het hele spijsverteringsstelsel gereset. Dit verhoogt het algemene energieniveau en geeft het immuunsysteem een boost, omdat een groot deel van onze weerstand in de darmen zit.
Belangrijk gebruiksadvies: Vanwege de krachtige werking is een half glas (ca. 100-200 ml) op de nuchtere maag meestal voldoende voor een direct resultaat. Voor een milde kuur kan men een kleinere hoeveelheid mengen met lauwwarm water.
Dat het water ook in Turnhout werd verkocht blijkt uit een advertentie in het Aankondigingsblad van zaterdag 17 augustus 1889. Daarin beval apotheker Verryck het aan als geneesmiddel. En een fles werd ook teruggevonden bij het archeologisch onderzoek op de site Jacobsmarkt.
Het betreft een cilindrische fles in vormgeperst groen glas, met afgeronde schouder, korte hals en afgewerkte afgeronde lip (Deventercode gl-fle-167). Op de bodem staat in reliëfletters te lezen: ‘BITTERQUELLE . SAXLEHNER’S – HUNYADI JANOS’. Deze fles kan gedateerd worden tussen 1870 en 1920.
En zo is er weer een ondergronds geheim uitgezocht. En wil je na de zware feestdagen even detoxen, je weet nu wat je kan drinken om wat kilootjes te verliezen …
Info bij de afbeeldingen:
- Afb. 1: Advertentie voor ‘Hunyadi János Natürlioches Bitterwasser’ (detail), 1917. (Privécollectie)
- Afb. 2: Andreas Saxlehner (1815-1889)
- Afb. 3: Postkaart met reclame voor ‘The only genuine Hunyadi Water’ (Society for Hungarian Philately)
- Afb. 4: Advertentie voor Hunyadi János (privécollectie)
- Afb. 5: Postkaart ‘Eau Minérale Hunyadi János – Souvenir de l’exposition Universelle de Paris 1900’ (Privécollectie – Ebay)
- Afb. 6: Advertentie in het Aankondigingsblad, 17 augustus 1889, p. 1 (Stadsarchief Turnhout)
- Afb. 7: Cilindrische mineraalwaterfles, met afgeronde schouder, korte hals en afgewerkte afgeronde lip. Vormgeperst groen glas. (verticale naden). Diam. basis 7,7 cm. (Depot Erfgoed Noorderkempen, opgraving Jacobsmarkt, context S015 – stadsafval – contextdatering rond 1928, depotnr. 2009_073_2042)
- Afb. 8: Tekst in reliëfletters aan de onderzijde van de bodem ‘BITTERQUELLE . SAXLEHNER’S – HUNYADI JANOS’
- Afb. 9: Fles Hunyadi János mineraal water, 1ste kwart 20ste eeuw (Londen, Science Museum, inv.nr. 1981-2168/2)
